Hadsaew Fabric Wisdom

ไทยพวนบ้านหาดเสี้ยว

ไทยพวนบ้านหาดเสี้ยว เป็นชุมชนในหมู่บ้านหาดเสี้ยว อำเภอศรีสัชนาลัย จังหวัดสุโขทัย มีเนื้อที่ประมาณ 8,932 ไร่ หรือประมาณ 143 ตารางกิโลเมตร อาณาเขตติดต่อกับชุมชนอื่นโดยรอบ คือ ทิศเหนือ จดตำบลป่างิ้ว อำเภอศรีสัชนาลัย จังหวัดสุโขทัย ทิศใต้ จดตำบลหนองอ้อ อำเภอศรีสัชนาลัย จังหวัดสุโขทัย ทิศตะวันออก จดตำบลดงคู่ อำเภอศรีสัชนาลัย จังหวัดสุโขทัย ทิศตะวันตก จดตำบลหนองอ้อ อำเภอศรีสัชนาลัย จังหวัดสุโขทัย ความหมายของคำว่า หาดเสี้ยว เป็นการเรียกขานตามสภาพภูมิศาสตร์ ที่หมู่บ้านนี้มีแม่น้ำยมไหลผ่านหาดกลางน้ำขนาดใหญ่ อันเป็นเหตุให้แยกลำน้ำออกเป็นสองสาย แล้วไหลบรรจบกันที่ปลายเสี้ยวของหาดทางทิศใต้ ประกอบกับที่กลางหาดมีต้นกาหลง หรือที่ชาวบ้านเรียกว่า ต้นส้มเสี้ยว จึงนำเอาคำว่าหาด กับคำว่าเสี้ยว มาประสมกัน อีกความหมายหนึ่งเล่ากันว่า แต่ก่อนหมู่บ้านนี้ไม่มีชื่อ จวบจนธิดาสาวเจ้าเมืองเชียงราย ได้เสด็จทางชลมารคลงเรือมาดที่เมืองแพร่ ล่องมาตามลำน้ำยมเพื่อจะไปเยี่ยมพระสหายซึ่งเป็นพระธิดาเจ้าเมืองตาก บังเอิญเรือรั่วขณะผ่านมาทางย่านนี้ จึงแวะจอดซ่อมเรือ ถามคนแถวนี้ถึงชื่อบ้าน ไม่มีใครตอบได้ บังเอิญได้พบหัวหน้าหมู่บ้านที่มาช่วยเหลือ จึงได้ชี้แนะให้เรียกบ้านหาดเชี่ยว ตามความไหลเชี่ยวของน้ำยมที่ไหลผ่านช่วงนั้น หัวหน้าหมู่บ้านได้ขยายความข้อนี้ จนกลายเป็นชื่อเรียกติดปากตั้งแต่นั้นมา จนกระทั่งเมื่อสมเด็จกรมพระยาวชิรญาณวโรรส พระสังฆราชเสด็จหมู่บ้านนี้ เมื่อปี พ.ศ. 2460 ได้ทรงโปรดให้เปลี่ยนชื่อบ้านจาก หาดเชี่ยว เป็น หาดเสี้ยว และวัดประจำหมู่บ้านที่ชื่อวัดโพธิ์ไทร ก็ให้เรียกเป็น วัดหาดเสี้ยว เช่นเดียวกัน ชุมชนหาดเสี้ยว สุโขทัย มีบรรพบุรุษเป็นชาวไทยพวน ที่อพยพมาจาก เมืองพวน แขวงเมืองเชียงขวางในประเทศลาว เมื่อรัชกาลที่ 3 ประมาณ ปี พ.ศ. 2387 เป็นหนึ่งในจำนวนไทยพวนที่อยู่ในประเทศไทย จำนวน 23 จังหวัด ชุมชนหาดเสี้ยว มี 5 เครือข่าย คือ บ้านหาดเสี้ยว บ้านหาดสูง บ้านใหม่ บ้านป่าไผ่ และบ้านแม่ราก การอพยพของบรรพบุรุษพวนบ้านหาดเสี้ยวครั้งนั้น กล่าวกันว่ามีทั้งฝ่ายฆารวาสและฝ่ายสงฆ์ ฝ่ายฆารวาสมีพี่น้องสามแสน คือ แสนจันทร์ แสนปัญญา และ แสนพล เป็นหัวหน้า ฝ่ายสงฆ์มี เจ้าหัวอ้าย สมเด็จวัดบ้านตาดเป็นหัวหน้า คาดว่าเดินทางเข้าประเทศไทยทางจังหวัดน่าน ผ่านจังหวัดแพร่ อุตรดิตถ์ มุ่งสู่เมืองสวรรคโลก เลือกภูมิประเทศ บริเวณบ้านหาดเสี้ยว ลุ่มน้ำยมปลูกสร้างบ้านเรือน สร้างวัด และหาที่ดินประกอบอาชีพกสิกรรม ตอนนั้นเจ้าเมืองสวรรคโลกได้แต่งตั้งแสนจันทร์เป็นผู้ปกครองดูแลราษฎรในท้องที่ เก็บภาษีอากรนำส่งรัฐบาลถึงกรุงเทพฯ ใช้เวลาเดินทางทางน้ำไปและกลับ เป็นเวลาเดือนเศษ เมื่อแสนจันทร์ถึงแก่กรรม เจ้าเมืองสวรรคโลกได้แต่งตั้งบุตรชายคนโตของท่านชื่อทอง รับบรรดาศักดิ์เป็นหลวงศรีพิทักษ์ ปกครองต่อ จนเป็นต้นสายพันธุ์สกุลหาดเสี้ยวในปัจจุบัน

การทอผ้า

เวลาว่างจากการทำนา ผู้หญิงจะทอผ้า การทอผ้าในสมัยนั้นส่วนใหญ่จะทอไว้เพื่อใช้ในชีวิตประจำวัน เช่น ทอผ้าขาวม้า ทอผ้าซิ่น ทอผ้าห่ม เป็นต้น ซึ่งสมัยก่อน จะปลูกฝ้าย และนำฝ้ายมาปั่นด้วยมือ เรียกว่า “เข็นฝ้าย” และย้อมสีธรรมชาติในการทอผ้า สีที่ใช้ส่วนใหญ่จะเป็นสีแหล้ (สีเข้ม) เด็กผู้หญิงจะได้รับการฝึกให้ทอผ้าและให้ช่วยทำงานเรื่องฝ้ายตั้งแต่เด็กๆ เช่น ช่วยอิ๊วฝ้าย ช่วยตูนฝ้าย และหัดทอผ้า ส่วนใหญ่ก็จะหัดให้ทอผ้าตีนจกก่อน เนื่องจากเป็นผ้าทอที่ทำได้ยากและใช้เวลาในการทอนาน เข้าใจว่าน่าจะเป็นการฝึกความอดทนให้กับเด็กๆในสมัยนั้น ผ้าตีนจกที่ทอจะนำไปต่อกับผ้าซิ่นซึ่งจะทอไว้ใส่เองเวลาไปงานประเพณีที่สำคัญๆ การหัดทอผ้านั้นจะหัดทอผ้า หลังจากเลิกเรียนแล้ว หรือ ช่วงระยะเวลาที่ปิดภาคเรียน ซิ่นตีนจก เป็นผ้าทอของไทยพวนบ้านหาดเสี้ยว ที่มีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักกันอย่างแพร่หลาย เนื่องจากวิธีการทอผ้าตีนจกของไทยพวนบ้านหาดเสี้ยวจะใช้เทคนิคที่แตกต่างจากซิ่นตีนจกของที่อื่นๆ คือ จะใช้ “ขนเม่น” ในการจกฝ้ายจากด้านล่างขึ้นด้านบน บนเส้นยืนเพื่อให้เกิดลวดลาย ผ้าตีนจกมีความงดงามทั้งลวดลายและสีสัน ที่เป็นเอกลักษณ์ของไทยพวนบ้านหาดเสี้ยว สีที่ใช้ส่วนใหญ่จะเป็นสีเขียว สีเหลือง และสีแดง

ซิ่นตีนจกหาดเสี้ยว

เป็นที่รู้จักกันโดยทั่วไป ว่าเป็นผ้าทอที่มีลักษณะโดดเด่นทั้งลวดลายและสีสันที่เป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัว ในสมัยก่อนการทอผ้าตีนจกส่วนใหญ่จะทอเพื่อต่อกับผ้าซิ่นลายต่างๆ เพื่อนำไปสวมใส่เป็น “ผ้าซิ่น” โดยโครงสร้างของผ้าซิ่นหาดเสี้ยว จะแบ่งเป็น 3 ส่วน ดังนี้

1.ส่วนบนสุด เรียกว่า“หัวซิ่น” ส่วนใหญ่จะใช้สีขาวและสีแดงต่อกัน

2.ส่วนกลาง เรียกว่า“ตัวซิ่น” เป็นผ้าซิ่นลวดลายต่างๆของไทยพวนบ้านหาดเสี้ยว เช่น ซิ่นเข็น ซิ่นตาหว้า ซิ่นตาเติบ เป็นต้น ทั้งนี้แล้วแต่ว่าใครจะเห็นสมควรเอาลายซิ่นใดมาต่อเป็นผืน ส่วนใหญ่จะเป็นโทนสีเขียวเข้ม หรือสีแดง

3.ส่วนล่างสุด เรียกว่า “ตีนซิ่น” เป็นส่วนที่บ่งบอกสถานภาพของผู้สวมใส่ เช่น ถ้าเป็นผู้หญิงที่ยังไม่ได้แต่งงานส่วนใหญ่จะใส่สีแดง เรียกว่า “ซิ่นตีนแดง” ถ้าแต่งงานแล้วหรือมีอายุมากแล้วก็จะใส่ตีนซิ่นที่เป็นสีดำ เรียกว่า “ซิ่นตีนดำ” ส่วนผ้าตีนจกเป็นตีนซิ่นที่นำมาต่อเพื่อใส่สำหรับงานสำคัญๆ

ลวดลายโบราณของผ้าตีนจกบ้านหาดเสี้ยว ผ้าตีนจกบ้านหาดเสี้ยว มีลวดลายโบราณ ๙ ลาย ดังนี้ ๑. ลายเครือน้อย เป็นลายหลักที่ทอได้ง่าย สามารถให้เด็กฝึกหัดทำได้ โครงสร้างของลายไม่ซับซ้อน ลายประกอบที่เป็นเอกลักษณ์ของลายเครือน้อย คือ จะใช้นกหมู่แทนนกคาบ

๒. ลายเครือกลาง เป็นลายหลักที่คล้ายกับลายเครือน้อย แต่เพิ่มความยากในการจกมากขึ้น ลายประกอบจะใช้ลายประกอบทั่วๆไปเหมือนกับลายอื่นๆ

๓. ลายเครือใหญ่ เป็นลายหลักที่มีดอกไม้อยู่ตรงกลาง ลายประกอบจะใช้ลายประกอบทั่วๆไปเหมือนกับลายอื่นๆ

๔. ลายสี่ขอ เป็นลายหลักที่คล้ายลายสิบสองหน่วยตัด แต่มีขนาดเล็กว่า คือ มี ๔ ขอ ส่วนใหญ่เป็นผ้าซิ่นสำหรับเด็ก

๕. ลายแปดขอ เป็นลายหลักที่คล้ายกับลายมนสิบหก แต่ขนาดเล็กกว่า ลายประกอบที่มีลักษณะเด่น คือ จะใช้ลายนกแถวแทนลายนกคาบ

๖. ลายน้ำอ่าง เป็นลายหลักที่มีนกสองตัวคาบดอกไม้ร่วมกัน คล้ายกับการคาบในอ่างน้ำ ลายประกอบจะใช้เหมือนกับลายอื่นโดยทั่วไป

๗. ลายสองท้อง เป็นลายหลักที่คล้ายกับลายน้ำอ่างแต่มีขนาดใหญ่กว่า คือ นอกจากจะมีนกใหญ่สองตัวคาบดอกไม้ร่วมกันแล้ว ยังมีนกอีกสองตัวที่มีขนาดเล็กคาบดอกไม้ร่วมกัน อยู่ด้วยทำให้ลายสองท้องมีขนาดใหญ่กว่าลายหลักอื่นๆ และลายประกอบที่แตกต่างจากลายหลักอื่นๆ คือ จะใช้ลายผีเสื้อแทนลายดอกหมี่

๘. ลายมนสิบหก เป็นลายหลักที่มีมุม ๑๖ มุม มีลักษณะคล้ายกับลายแปดขอ แต่มีขนาดใหญ่กว่า ลายประกอบจะใช้เหมือนกับลายอื่นๆโดยทั่วไป

๙. ลายสิบสองหน่วยตัด เป็นลายหลักที่มีขอ ๑๒ ขอ มีขาพันทำเป็นสามเหลี่ยม และมีนกคาบตัวเล็กอยู่ตรงกลาง ลายประกอบจะใช้เหมือนกับลายอื่นๆ โดยทั่วไป